Eşeysiz Üreme Nedir? Çeşitleri Ve Özellikleri Nelerdir?

Eşeysiz Üreme Nedir? Çeşitleri Ve Özellikleri Nelerdir?

Eşeysiz Üreme Nedir?

Bir ata canlıdan döllenme olmaksızın yeni bireyin oluşmasıdır. Ata canlının cinsiyeti önemli değildir.

Eşeysiz üremenin temelini mitoz hücre bölünmeleri oluşturur. Dolayısıyla eşeysiz üreme sonucu oluşan bireyler kalıtsal özellikler bakımından ata canlı ile aynı olur.

Eşeysiz üremede gamet oluşumu ve döllenme olmaz, Eğer kalıtsal farklılık oluşmuş ise mitoz hücre bölünmeleri sırasında mutasyon veya ayrılmama olayları görülmüştür.

Oluşan bireylerde fiziksel özellikler bakımından farklılıklar olabilir. Örneğin; boy uzunlukları, ağırlıkları, sitoplazma miktarları vb. değişebilir. Eşeysiz üremede kalıtsal özellikler değişmediği için, canlılarda yararlı özellikler korunmuş olur. Fakat çeşitlilik sağlanamadığı için değişen ortam şartlarına uyum zorlaşır.

Eşeysiz üreme prokaryot canlılarda, bir hücreliler de, süngerlerde, sölenterlerde, mantarlarda, bitkilerde ve bazı hayvanlarda görülür.

Eşeysiz üreme ile yeni bireylerin oluşma hızı eşeyli üremeye göre daha fazladır.

Eşeysiz üreme yöntemlerinden bazıları tarımda kullanıl-makta ve verimli bitkilerin çoğaltılması sağlanmaktadır.

Eşeysiz üreme Çeşitleri

1- Bölünerek üreme

Bir hücreliler de meydana gelen üreme çeşididir. Prokaryot olan bakteri ve arkebakterilerde amitoz bölünme görülür. Bu bölünmede DNA eşlenmesinden sonra sitoplazma bölünür. Ökaryot bir hücreliler de ise mitoz hücre bölünmesi ile üreme gerçekleşir.

Paramesyumda enine, öglenada boyuna, amipte ise her yönde mitoz bölünme gerçekleşir.

Bölünerek üreme sadece tek hücreli canlılarda görülür.

2- Tomurcuklanma ile üreme

Bu üreme tipinde, ana canlı üzerinde mitoz bölünme ile çıkıntılar oluşur. Oluşan çıkıntıya tomurcuk denir. Tomurcuk gelişerek yeni bir canlı oluşturur.

Oluşan yeni yavrular ana canlıdan ayrılıp ayrı birey olarak yaşamına devam eder veya bir arada kalarak koloni oluştururlar.

Tomurcuklanma ile üreme bir hücreli mantarlarda (bira mayası) ve sölenterlerde (hidra, mercan ve deniz anası) görülür.

Çok hücreli canlıların eşeysiz üremesi sürecinde genetik çeşitlilik olmaz. Ancak farklı dokuların oluşması için hücre farklılaşmaları meydana gelir. Yani hücrelerin farklı genleri aktifleşir. Buna bağlı olarak hücrenin enzim çeşitleri, şekli ve görevi farklı olabilir.

Hidranın tomurcuklanması ile oluşan ana bireye bağlı kalan veya ayrılıp zemine tutunan canlıya polip denir. Polipler koloni oluşturabilir. Poliplerden tomurcuklanma ile oluşarak ayrılıp bağımsız yaşayan bireylere ise medüz (deniz anası) denir. Medüzlerde tomurcuklanma olmaz.

Tomurcuklanarak üreme sonucu oluşan canlı ana canlıya bağlı olarak yaşayabilir.

3- Rejenerasyon ile üreme

Rejenerasyonla mitoz bölünmelerle yenilenme, onarım olayı gerçekleşir. Organizma kopan parçasını tamamlarsa bu olaya da rejenerasyon denir.

Rejenerasyonla üreme genellikle basit canlılarda görülür. İstisna olarak bazı organizmalarda aniden kopan bir parçadan yeni birey gelişir. Buna rejenerasyonla üreme denir. Rejenerasyonla üremede hücre farklılaşmaları meydana gelir.

Rejenerasyonla üreme basit vücut yapın, hücre farklılaşması az olan bazı omurgasız canlılarda görülür. Örneğin; deniz yıldızı, yassı solucan (planarya), toprak solucanı gibi canlılarda rejenerasyonla üreme gözlenir.

4-Sporla üreme

Sağlam yapılı örtüleri olan, elverişsiz koşullara dayanıklı, özelleşmiş hücrelere spor denir. Sporlar uygun ortam şartlarında gelişerek yeni bir canlı oluşturur.

Sporla üreme bazı bir hücreliler de (plazmodyum), mantarlarda ve çiçeksiz bitkilerde görülür. Diploid canlılarda (2n kromozomlu) sporlar mayoz hücre bölünmesi ile oluşur (eğrelti otu, karayosunu). Haploid canlılarda ise mitoz hücre bölünmeleri ile spor oluşur (su yosunu, bazı mantarlar).

Sporlar mayoz hücre bölünmesi ile oluşsa da, döllenme olmadığı için sporlanarak üreme, eşeysiz üremedir. Mayoz hücre bölünmesi ile oluşan sporların çimlenmesi ile oluşan bireylerde genetik çeşitlilik oluşur. Bu sporların çimlenmesi ile oluşan bireylerde kalıtsal farklıklar görülebilir.

Mayozla oluşan n kromozomlu hücreye;

1- Dölleniyorsa gamet,

2- Mitoz bölünme geçirlyorsa spor denir. Yani sporların gametlerden en önemli farklı döllenme olmaksızın yeni birey oluşturabilmesidir.

Mantarların sporla üremesinde bazı mantarlarda mitoz bölünme, bazı mantarlarda ise mayoz ile çok sayıda haploit sporlar oluşturulur. Oluşan sporlar su veya rüzgarla farklı ortamlara taşınır. Uygun ortam şartlarında mitozla çimlenerek hifleri oluşturarak yeni mantarları meydana getirir.

Sporla üreyen canlıların yaşam döngüsünde eşeysiz ve eşeyli üremenin birbirini takip etmesine metagenez (döl
değişimi) denir.

İnsanda sıtma hastalığına neden olan Plazmodyurn’un hayat döngüsünde metagenez gözlenir. Plazmodyum insanda eşeysiz olarak çoğalırken, Anofel cins dişi sivri sinekte eşeyli olarak çoğalır.

Eğrelti otu hayat devrini sporofit ve gametofit denilen iki dölde tamamlar. Diploit yapıdaki sporofitin yaprakçıkların alt yüzeyinde kahverengi spor keseleri gelişir. Spor keselerinin içindeki spor ana hücresinden mayoz bölünmeyle haploit kromozomlu sporlar oluşur. Sporlar uygun zamanda yere düşerek 5-6 mm çapında, yeşil ve kalp şeklindeki haploit gametofltlerl oluşturur. Bunlar kökçüklerle (rizoit) toprağa tutunarak büyür.

Gametofitlerin alt yüzeyinde mitoz bölünme ile erkek eşey organı (anteridyum) ve dişi eşey organı (arkegonyum) meydana gelir. Mitoz bölünme ile dişi eşey organında yumurta hücresi, erkek eşey organında kamçılı sperm hücreleri oluşur. Bir yağmurdan sonra serbest hale geçen spermler suda yüzerek yumurtayı döner.

Döllenen yumurtadan dişi eşey organı içinde diploit sporofit embriyosu gelişmeye başlar. Sporofit, önce gametofit üzerinde bir parazit gibi gelişir. Fakat kısa bir süre sonra kendi kök, gövde ve yapraklarını geliştirerek bağımsız bir sporofit hâline gelir

Bazı canlılarda spor mayoz bölünme sonucu oluşur.

5- Vejetatif üreme

Bitkiden alınan bir parçadan yeni bir bitkinin oluşmasıdır. Genellikle çiçekli bitkilerde görülür. Vejetatif üreme; yumru gövde, sürünücü gövde, rizom gövde, soğan ve çelikle üreme ile gerçekleşir.

Çilekte sürünücü gövde ile üreme görülür.

ÇeIikle üremede; bir bitkiden alınan uygun dallar toprağa dikilir, bir süre sonra kökler oluşur, dal gelişerek yeni bitkiyi meydana getirir. Çınar, asma, gül, söğüt gibi bitkilerde görülür.

Tarımda uygulanan aşılama tekniği de eşeysiz üreme kabul edilir. Yakın akraba tür bitkiler arasında birine alt parçanın (aşı), diğer bitkinin gövdesine eklenmesi ile uygulanan yöntemdir.

Aşı akrabalık derecesi yakın olan canlılar arasında yapılır.

Aşılama ile bir bitkinin üzerinde farklı tür bitkilere alt ürünler elde edilir. Turunç bitkisine limon, mandalina, portakal aşılanması ile birden fazla türe ait meyveler aynı ağaçtan elde edilebilmektedir.

Bir bitkideki meyve kalitesini artırmak için de aşılama tekniğinden yararlanılır. Örneğin kalitesiz bir üzüm bitkisine kaliteli üzüm aşılanabilir.

Günümüzde laboratuvar şartlarında özel ortam ve hormonlar kullanılarak bir bitki hücresinden veya dokusundan yeni bitkiler oluşturulabilmektedir. Bu şekilde yeni bitki elde edilmesine kültür yöntemi ile üreme denir. Bu yöntem nesli tükenmekte olan bitkilerin çoğaltılması, ekonomik değeri fazla olan bitkilerin üretilmesinde kullanılabilmektedir.

Doku kültürü ile üreme sonucu kalıtsal özellikleri aynı olan bitkiler elde edilir.

Kültür yöntemi ile üretme yönteminde uygulanan çalışmalar aşağıdaki gibidir:

1. Virüs içerme olasılığı düşük olan kök veya gövde ucundan küçük doku parçaları alınır ve besin ortamına konur.

2. Besin ortamına bırakılan hücreler bölünerek kallus adı verilen düzensiz doku kümesi oluşturur.

3. Bu kümedeki hücreler alınıp büyüme hormonu içeren bir ortama konur.

4. Kabustan farklılaşan hücreler farklı oranda hormonlar verilerek kök ve gövde oluşturması sağlanır. Böylece küçük yeni bir bitki oluşmuş olur.

Bazı bitkilerde kallus hücreleri farklılaşarak embriyoyu dönüşebilmektedir. Bu embriyo özel şartlarda lohum gibi bekletilip ilerde kullanılabilir.

Canlılardan alınan hücrelerin özel yöntemlerle laboratuvar ortamında çoğaltılması yöntemi ile bitkilerde üreme sağlanabilirken, hayvanlarda sağlanamaz. Hayvanlarda da bu yöntemle bazı doku ve organların oluşumu sağlanabilmektedir.

Eşeysiz üreme çeşitlerinden olan rejenerasyon, bir canlıdan kopan parçadan mitoz bölünmelerle yeni bir canlının oluşmasıdır. Rejenerasyonla üreme basit yapıtı canlılarda görülür. Eğer kopan parçadan yeni birey oluşursa, bu tip üremeye örnektir. Kertenkeleden kopan kuyruktan ve kırılan kemikten yeni bir canlı gelişmez. Planarya ve deniz yıldızında kopan parçalardan yeni bireyler oluşur.

YORUMLAR

Wordpress (0)
error: Content is protected !!