Usturlap Nedir? Ne İşe Yarar, Özellikleri Nelerdir?

Usturlap Nedir? Ne İşe Yarar, Özellikleri Nelerdir?

Usturlap Nedir?

Tamamen yunanca kökenli bir kelime olan usturlap, ilk olarak milattan önce 240 yıllarında Apollinius ve milattan önce 150 yıllarında Hiporchus tarafından keşfedilmiş olduğu söylenmektedir. Ustulap, ilk olarak Batlemyüs tarafından kullanılmış olup, altıncı yüzyılın ortalarında ise Philloponos bazı yazı kaynaklarda bu aygıttan bahsetmeye başlamıştır. Bu yazılı kaynağın çok daha sonrasında ise dokuzuncu yüzyılda Harran Üniversitesi’nde Abbasi halifelerinin ilim ve kültüre verdikleri önem sebebi ile usturlap hakkında pek çok yazı yazmışlardır.

Usturlap ile ilgili yazılan kitapların en eskisi Ali İbn İsa’ya aittir ve Ali İbn İsa, 829 ile 830 yıllarında Bağdat ile Şam’da bu yazıları bir araya getirerek, düzenleme sonrasında yayınlamıştır ve bu bilgiler tamamen günümüze kadar gelen yazılı belgeler sonucu verilmektedir. Ancak bir başka rivayete göre ise Abbasi devrinde astronomi alimlerinden biri olan Ebu İshak El-Fezari’nin ilk astronomi yazılarını yazan kişi olduğu söylenmekte ve İslam alemi olarak da astronomiyi ilk kullanan kişinin de kendisi olduğu belirtilmiştir.

Usturlap İlk Kullanıldığı Zamanlarda Değerli Bir Varlıktı

Usturlap, ilk keşfedildiği dönemlerde inanılmaz derecede fazla ilgi görmüş ve bu gördüğü ilgi nedeniyle üzerinde fazlaca durularak sürekli olarak değiştirilmiş ve geliştirilmiştir. Yine bu dönemlerde her enlem için farklı usturlaplar geliştirilmeye başlanmış ve on birinci yüzyılda ise evrensel usturlap, Ali Ebü Halef tarafından Toledo’da yapılmıştır.

Evrensel usturlap ilk yapıldığında daha çok gelişmeye ihtiyacı bulunmaktaydı ve pek yayılmayı başaramadı. Fakat usturlap’a, Ez-Zerkali tarafından el atıldı ve bu sayede geliştirilerek, yeni adı olan Safiha ismi ile üne kavuşmayı başarmıştır. Usturlap, zaman içesinde yalnızca astronomi bilgileri için değil aynı zamanda yıldızların olduğu bölgeyi ve yönünü belirlemeye yarayan mekanik çarklara sahip usturlaplar da yapılmış ve bu usturlaplar da El-Buruni gibi alimler tarafından yapılmıştır. Usturlap, zaman içerisinde daha fazla geliştiriliyordu ve hatta usturlap geliştiriliken mekanik saat de temel anlamda ortaya çıkmıştır.

Usturlap’in En Gelişmiş Halini Aldığı Zamanlarda Nasıldı?

Usturlap’ın hemen hemen en gelişmiş hali olan baston halini ise on ikinci yüzyılda almıştır ve en çok kullanılan usturlap şeklide bu olmuştur. Stereometrik projeksiyonlu olan geleneksel usturlap ise on üçünü yüzyıldda kadran usturlap haline getirişmiştir.

On altıncı yüzyıla gelindiğinde ise Usturlap, Osmanlılar tarafından yer ile zaman belirlemek amacı ile kullanılmış ve ilerleyen zaman dilimlerinde teleskopların gelişmesine bağlı olarak tamamen olmasa da usturlap önemini kaybetmeye başlamıştır.

Usturlap ile ilgili yazılan Riyaz-ı Muhtar isimli eser ise 1886 yılında Gazi Ahmed Muhtar Paşa tarafından yazılmıştır. Uzay alanı ile yerküresinde bulunan tüm var olan noktaların ekvator düzlemlerine paralel bir düzlemde bulunan izdüşümleri, usturlap üzerinde çizilmektedir. Ayrıca Lineer, Küresel ve Düzlemsel olarak Usturlap, üç temel gruba ayrılmaktadır. Gök cisimlerinin izdüşümü bir doğru üzerine işaretlenmesine Lineer adı verilirken, gök cisimlerinin paralel olarak düzlemlere izdüşümü şeklinde işaretlenmesine ise Düzlemsel adı verilmektedir. Usturlap’ın tamamını kapsayan ve genelini ele aran iz düşüme de Küresel adı verilmektedir.

Usturlap Ne İşe Yarar?

  • Bir yıldızın belirli bir yükseklikte ve genellikle altmış derecede ufkun üstünden geçiş anını saptamaya yarayan aygıta usturlap denmektedir.
  • Usturlap ilk olarak milattan önce üçüncü yüzyılda Yunanlılar tarafından gök cisimlerinin göreceli konumları ile yüksekliklerini gözlemlemek amacı ile kullanılmıştır.
  • Usturlap Orta Çağ’da ise güneşin batış tabloları da eklenerek, denizcilerin bulundukları bölgeyi saptamalarını sağlayan bir seyir yardımcısı haline getirilmiştir.
  • Bir halka ile asılı tutulabilen bir diskten oluşan usturlapın eski biçiminde diskin kenarlarına dairenin açı dereceleri işaretlenmiş olup, boyunca bakıldığında ise güneşin ya da bir başka yıldızın görülebildiği oynar bir ibre de diskin ortasına bağlı durumdaydı. Daha sonraki zamanlarda ise usturlap, bir tarafında yıldız haritası ve bir tarafında ise
  • Zodyak dairesi bulunan bir plakadan yapılmaya başlanmıştır. Usturlap’ın bu şekilde yapılması ile günün hangi saat diliminde olunduğunu anlamak mümkün olabilmiştir.
  • Güneşin yüksekliğinin ölçülmesinin ardından konumu da Zodyak dairesine not edilmekte ve bu noktadan da saatler dairesine çizilmekte olan bir çizgi ile zaman saptanabilmekteydi.
  • Usturlap, gökbilim gözlemlerinde çok sınırlı ölçüde kullanılmakta ve daha çok gökbilimciler ile astrologlar kullanmaktadır.
  • Usturlap’ın ilk örneği ise gök küresi ile yer küresini hacim şeklinde gösteren ve birini bir diğerine doğru olarak hareket ettirmekte olan küresel usturlap ile gök ve yer kürelerinin düzlemsel bir izdüşümünü oluşturmakta olan düzlemsel usturlap’tır.
  • Daha sonraki zamanlarda bir civa banyosu üzerinde bulunan yansımaya dayanan ve bir yıldızı belirli bir yüksekliğe ulaştığı an itibari ile gözlemlemeyi sağlamakta olan aygıtlar geliştirilmiştir. Bu aygıtlara ise yirminci yüzyılın başlarında prizmalı usturlap adı verilmiştir.
  • Bir gözlem yerinin sahip olduğu enlemi ile yıldız saatini veren ve açık havada kullanılabilen prizmalı usturlap yerine günümüzde gerçek bir gözlemevi aygıtı olan Danjon’un nesnel usturlap’ı kullanılmaktadır.
  • Danjon’un usturlap’a getirmiş olduğu en önemli yenilik ise gözlemlenmekte olan yıldızın altmış derece yükseklikte bulunan daireden geçmiş olduğu anın saptanmasında gözlemcinin kişisel denklem adı verilmekte olan hatasını büyük ölçüde azaltmaya yarayan düzeneğe sahip olmasıdır.

Usturlap’ın Denizcilikte Kullanımı

Usturlap, astronomide çeşitli problemlerin grafik olarak gösterilmesi, enlemlerin belirlenmesi, yıldızların yükseklik açılarının ölçülmesi, zamanın ölçülmesi ve burçlar ile ilgili bilgilerin elde edilmesi amacı ile kullanılmıştır.

Usturlap, on sekizinci yüzyıla kadar ise denizcilerin, açık denizde yer bulmak amacıyla kullandıkları bir alet olmuştur. Usturlap, astronomi tarihinin en tanınmış ve en yaygın kullanılan aracı olmasının yanı sıra Astrolabe olarak da adlandırılmaktadır.

Usturlap, Antik Çağ’da belirli bir gelişim göstermiş olsa da kullanımının ve çeşitliliğinin Arap İslam kültüründe artmış olduğu bilinmektedir. Haçlı seferleri esnasında ve Endülüs döneminde Müslümanlardan öğrenilmiş olan usturlap, özelikle de İspanyol ve Portekizli denizciler tarafından enlemleri, kutup yüksekliğine göre bulmada olan kolaylığı nedeniyle açık deniz seyrinde kullanılmaktaydı. Ayrıca, İslamiyet’in ortaya çıkışı ile geniş bir coğrafyaya yayılması ile birlikte namaz ve oruç gibi ibadetlerin zamanını belirlemekte usturlap kullanıldığı gibi kıble yönünü belirlemek amacıyla da usturlap kullanılmıştır.

Osmanlılarda ise on beşinci yüzyılın sonlarına doğru kurumsallaşan Usturlap, Müneccimbaşılık kurumu altında faaliyetlerini sürdürmeye devam etmiştir. Müneccimbaşılık kurumu bünyesi altında yer alan muvakkithane ile rasathanelerde usturlap kullanımının ve yapımının devam ettiği görülmüştür.

Türk denizcileri tarafından on beşinci ve on altıncı yüzyıllarda denizlerde kolaylık sağlamakta olması nedeniyle yoğun olarak usturlap kullanılmıştır ve yine bu dönemden günümüze ulaşan ve çeşitli kurumlarda koruma altında bulunan usturlaplar bulunmaktadır.

Usturlapların günümüze en iyi ulaşan örnekleri ise İstanbul Topkapı Sarayı, Deniz Müzesi ile Kandilli Rasathanesi’nde bulunmakta ve ayrıca künye bilgilerinin yanı sıra teknik özellikleri de sunulmaktadır.

Usturlaplar Hakkında Araştırma Çalışmaları

Usturlaplar ile ilgili olarak daha önceleri yapılmış bir detaylı araştırma bulunmamaktadır. Günümüz de yapılan çalışmalara kaynak sağlamakta olan usturlaplar ile ilgili araştırmalar ise ilgili kurumlardan alınmış olan izinler doğrultusunda 2013 yılında İstanbul Müzelerinde gerçekleştirilmiş olup, usturlaplar ile künye bilgileri ise bulundukları kurumlardan ve ayrıca araştırmacıların kendi incelemeleri doğrultusunda çıkarılmıştır.

Paylaş

YORUMLAR

Wordpress (0)
error: Content is protected !!